Ostatecznie, jak widzimy, ataki MAC Flooding mogą uszkodzić bezpieczeństwo naszych przełączników sieciowych. Ważne jest, abyśmy zawsze podejmowali kroki w celu zapobiegania problemom, które mają wpływ na całą sieć. Widzieliśmy kilka podstawowych wskazówek, które możemy wziąć pod uwagę, aby zapobiec atakom. Jak można zapobiec atakom Man in the Middle? Najlepszym sposobem na powstrzymanie ataków typu man-in-the-middle jest szyfrowanie bezprzewodowych punktów dostępowych, tak aby nie było możliwych połączeń między użytkownikami na drugim końcu sieci. Hakerzy mogą zaatakować sieć brutalną siłą za pomocą słabego mechanizmu hakiranja mogu biti raznoliki, ali najčešći motiv za crne šešire su krađa, ugled u hakerskim krugovima, korporativna špijunaža i hakiranje od strane država. Aktivnosti crnih šešira su u potpunosti i neupitno ilegalne. S druge strane, hakeri bijelih šešira nastoje poboljšati sigurnost sigurnosnih sustava Dịch Vụ Hỗ Trợ Vay Tiền Nhanh 1s. Obecnie w sieci dostępnych jest ponad 1,5 miliarda stron internetowych, a liczba ta stale rośnie. Trudno jest wyróżnić się na tle konkurencji, jeśli nie zastosujesz odpowiednich praktyk, które sprawią, że Twoja strona będzie się wyróżniać. To oczywiste. W tym artykule wyjaśnimy, dlaczego posiadanie strony internetowej jest tak ważne dla Twojej firmy, biorąc pod uwagę współczesną sytuację gospodarczą oraz czynniki, które składają się na skuteczną i dobrze prosperującą stronę www. Zyro – najłatwiejszy sposób na założenie strony internetowej 15 cech dobrej strony internetowej Ciężko jest utrzymać swoją pozycję na rynku mając do czynienia z setkami konkurentów. Zatem jak zrobić dobrą stronę internetową? Zadbaj o to, by Twoja strona internetowa naprawdę się wyróżniała poprzez: Przejrzystą hierarchię witrynyZachowanie prostej nawigacjiAtrakcyjne efekty wizualnePublikowanie oryginalnych treściOptymalizowanie stron pod kątem urządzeń mobilnychDbałość o szybki czas ładowaniaZapewnienie solidnych rozwiązań w zakresie bezpieczeństwaWybór dobrej nazwy domenyOptymalizację SEO na stronie (on-page)Działania w zakresie SEO poza stroną (off-page)Korzystanie z usług renomowanego dostawcy hostinguAktualizowanie informacji kontaktowychLinkowanie do swoich mediów społecznościowychDopasowanie strony do potrzeb swojej niszyZamieszczanie opinii i komentarzy od klientów Stworzenie dobrej strony internetowej jest dość łatwe do wykonania dzięki kreatorom stron internetowych i dostawcom usług hostingowych, dzięki którym proces ten jest szybki i osiągalny dla każdego. 1. Przejrzysta hierarchia witryny Czytelny projekt strony i odpowiednia organizacja podstron to najważniejsze cechy dobrej strony internetowej. Wyszukiwarki, jak również użytkownicy, cenią sobie strony, które są łatwe w nawigacji. Adnotacja 📝– Hierarchia stron odnosi się do sposobu rozmieszczenia i kolejności podstron witryny – strona główna może rozgałęziać się w podstrony, które same również mogą się rozgałęziać w kolejne podstrony. Są one nazywane stronami nadrzędnymi i podrzędnymi, a ich struktura jest nazywana hierarchią witryny. Są one nazywane stronami nadrzędnymi i podrzędnymi, a ich struktura jest nazywana hierarchią witryny. Celem powinno być posiadanie intuicyjnej strony, po której można poruszać się bez większego, o ile nie żadnego, zastanowienia. Zła struktura strony zwiększy współczynnik odrzuceń, co negatywnie wpłynie na Twoją markę. Współczynnik odrzuceń (bounce rate) to wyrażony w procentach wskaźnik liczby osób, które opuszczają witrynę po przejrzeniu tylko jednej strony. Stawiaj klientów na pierwszym miejscu i postaraj się do tego nie dopuścić. 2. Intuicyjna nawigacja Dobra strona www powinna charakteryzować się logiczną nawigacją. Menu, przyciski CTA i paski wyszukiwania muszą znajdować się w zasięgu ręki i pasować do otaczającej je treści. Większość stron internetowych zawiera przyciski menu w górnej lub dolnej części. Przestrzeganie przewidywalnej struktury wpłynie na poprawę doświadczeń użytkowników i zapewni fundamenty doskonałej witryny. Na początek sporządź listę stron internetowych, które chętnie przeglądasz. Pomyśl o funkcjach, które są wspólne dla tych wszystkich stron internetowych, a które według Ciebie są intuicyjne w obsłudze. Nie ma nic złego w czerpaniu inspiracji od innych, pod warunkiem, że nie kopiujesz nikogo w rażący sposób. Jedno z popularnych rozwiązań to responsywny, wielopoziomowy pasek menu, dobrze zorganizowana treść z jasno określonym stylem i obrazkami, a nie jedna wielka ściana tekstu. Zadbaj o prostą nawigację po stronie: osoby odwiedzające Twoją stronę nie powinny głowić się podczas jej przeglądania. Nie pozwól, aby musieli zgadywać, co się stanie, jeśli klikną konkretną pozycję w menu. 3. Atrakcyjność wizualna Nie potrzeba wiele czasu, aby użytkownicy wyrobili sobie zdanie na temat strony internetowej, dlatego atrakcyjny design strony jest priorytetem. Przemyślana szata graficzna, schemat kolorów i ogólny wyglądu marki pomoże odpowiedzieć, jak powinna wyglądać dobra strona internetowa Jeśli nie chcesz wydawać pieniędzy na projektanta, to ważną decyzją będzie wybranie odpowiedniego szablonu. Większość kreatorów stron internetowych dysponuje liczną kolekcją szablonów stron internetowych, dlatego też, aby wybrać najlepszy szablon z doskonałym motywem, musisz zrozumieć potrzeby swojej strony. Wybierając odpowiedni szablon, będziesz mieć mniej potencjalnych problemów, co pozwoli Ci zaoszczędzić czas i uniknąć frustracji. Poza tym, oszczędny szablon strony internetowej zmniejszy współczynnik odrzuceń i zwiększy szybkość ładowania stron. Dlatego nie porywaj się na ogromne pliki lub skomplikowane rozwiązania designerskie. Oprócz wyglądu i przejrzystości, szablon nie powinien odwracać uwagi użytkowników od treści Twojej strony. Jeśli twoje posty na blogu mają być główną siłą napędzającą sprzedaż, wybór szablonu portfolio fotograficznego może nie być najlepszym sposobem na zachęcenie odbiorców do skupienia się na Twoim blogu. 4. Oryginalne treści Można śmiało powiedzieć, że wysokiej jakości treść to połowa tego, co składa się na dobrą stronę internetową. Przygotuj się na regularne publikowanie nowych i oryginalnych treści, aby wzmocnić skuteczność optymalizacji pod kątem wyszukiwarek, a w efekcie uzyskać wyższą pozycję w wynikach wyszukiwania. Wyższa pozycja w rankingu SERP przekłada się na zwiększenie szans na dotarcie do potencjalnych klientów i partnerów. Pomaga to również zachować aktualność Twojej witryny. Dobra strona internetowa ukierunkowana jest na potrzeby klientów, zadbaj więc o to, aby Twoje treści były dopasowane do ich potrzeb i zawierały informacje, których poszukują. Choć może się to wydawać żmudne i może Cię kusić, aby pójść na skróty i skopiować treści z innych stron, to jednak plagiat jest nie tylko nielegalny, ale także zaszkodzi Twojemu SEO. Będąc przy temacie wysokiej jakości treści, jedną z przydatnych wskazówek jest prowadzenie sekcji bloga na swojej stronie internetowej i zatrudnienie profesjonalnych projektantów treści lub redaktorów, posiadających wiedzę z zakresu SEO, którzy o nie zadbają, 5. Przyjazna dla urządzeń mobilnych Bardzo ważne jest również to, aby Twoja strona była kompatybilna z wszystkimi przeglądarkami i urządzeniami. Pamiętaj, że na urządzeniach mobilnych załadowanie przeciętnej strony www zajmuje 87% więcej czasu. Czy zdarzyło Ci się kiedyś zamknąć kartę, ponieważ ładowanie strony trwało zbyt długo? Jeśli Tobie się to zdarzyło, prawdopodobnie inni internauci również to zrobią. Ponieważ ponad połowa internautów przegląda strony na ekranach urządzeń mobilnych, brak optymalizacji strony pod kątem mniejszych ekranów może skutkować utratą 50% potencjalnych przychodów. Skorzystaj z narzędzi takich jak Google Analytics, aby dowiedzieć się, jaka część całkowitego ruchu na Twojej stronie pochodzi z urządzeń mobilnych. Wiedza na temat swoich odbiorców i ich preferencji ułatwia opracowywanie przyjaznych doświadczeń użytkownikom. Poza tym, mobline strony internetowe pozwalają wykorzystywać strategie marketingowe dostosowane do urządzeń mobilnych, takie jak powiadomienia push czy wiadomości tekstowe. Zyro – najłatwiejszy sposób na założenie strony internetowej 6. Szybki czas ładowania Jeśli kiedykolwiek zdarzyło Ci się wejść na wolno ładującą się stronę internetową, najprawdopodobniej znasz uczucie frustracji, które temu towarzyszy. Tymczasem 40% internautów woli opuścić stronę, zamiast czekać na jej załadowanie dłużej niż 3 sekundy. Z tego powodu, nieresponsywna i powolna strona www oznacza utratę przychodów. Na szczęście istnieją środki ostrożności, które możesz podjąć, aby tego uniknąć. Wybór odpowiednio zoptymalizowanego szablonu strony, kompresja zdjęć, naprawa uszkodzonych linków – to tylko niektóre z kilku działań, które możesz podjąć. Wolny czas ładowania negatywnie wpływa na SEO. Stosuj najlepsze praktyki i korzystaj z narządzi, takich jak PageSpeed Insights, aby sprawdzać wydajność swojej witryny. Wskazówka 💁 – współpraca z zaufanym dostawcą usług hostingowych lub kreatorem stron internetowych może być również dobrym sposobem na rozwiązanie wszelkich problemów związanych z szybkością działania witryny. Wystarczy sprawdzić, czy oferują wysokie prędkości ładowania i już wiadomo, że Twoja witryna będzie w dobrych rękach. 7. Niezawodna ochrona Wymieniając cechy dobrej strony internetowej nie zapominajmy, że jednym z priorytetów każdej strony internetowej powinno być bezpieczeństwo. Skuteczne zabezpieczenia chronią zawartość Twojej witryny, jak również prywatność Twoich odbiorców. Jest to szczególnie ważne, jeśli prowadzisz witrynę, która ma styczność z poufnymi informacjami użytkowników, takimi jak numery kart kredytowych lub dane osobowe. Tylko w pierwszej połowie 2019 r. odnotowano ponad 3000 zgłoszeń naruszenia danych, w których narażonych było 4,1 mld zapisów. W porównaniu z rokiem 2018 odsetek naruszeń danych osobowych wzrósł o 54%. Dlatego, jeśli Twoja działalność wiąże się z przetwarzaniem danych osobowych musisz wdrożyć odpowiednie środki bezpieczeństwa, jak na przykład aktualizowanie oprogramowania, aby zapobiec ewentualnym atakom hakerskim oraz regularne tworzenie kopii zapasowych witryny na wypadek utraty danych. Wybór hostingu również odgrywa dużą rolę w kwestii bezpieczeństwa. Zawsze korzystaj z usług zaufanego i cieszącego się dobrą opinią dostawcy usług hostingowych. Kolejnym sposobem na zapewnienie bezpieczeństwa stronie www jest zainstalowanie certyfikatu SSL, który szyfruje połączenie internetowe i chroni wszelkie dane przesyłane do i z Twojej strony. Posiadanie zielonej kłódki widocznej w pasku adresu wzbudza zaufanie odwiedzających, a także pomaga zwiększyć pozycję w rankingu SEO. 8. Efektywna nazwa domeny Jedną z najważniejszych czynności przed rozpoczęciem tworzenia strony internetowej jest wybór chwytliwej nazwy domeny. Wydaje się to proste, ale jeśli nie zrobisz tego dobrze, to w przyszłości może okazać się to poważnym problemem, ponieważ bezpośrednio wiąże się to z rozpoznawalnością marki. Załóżmy, że Twoja firma zajmuje się recyklingiem sprzętu i materiałów metalowych pochodzących z branży IT. Choć określenie domeny nazwą Twojej firmy “odpady IT” może być kuszące, dobrze się zastanów, jak to się przełoży na domenę. Bo czy nazwa naprawdę przedstawi Twoją firmę w najlepszy możliwy sposób? Przy wyborze domeny kieruj się najlepszymi praktykami stosowanymi w nazewnictwie domen. Najlepszą wskazówką jest to, aby nazwa domeny była krótka, unikalna i zapadająca w pamięć. Idealna domena powinna pozytywnie przejść test barowy. Oznacza to, że Twoja domena powinna być na tyle łatwa do zrozumienia, aby z łatwością powiedzieć jej nazwę przyjacielowi siedzącemu po drugiej stronie stołu w barze. Unikaj nazw, które są długie lub zawierają trudne słowa lub są trudne do przeliterowania. Staraj się również unikać używania myślników lub cyfr, aby wyglądać bardziej profesjonalnie i postaw na nazwę, z której będziesz korzystać przez lata. Poświęć czas na zastanowienie się nad swoją domeną, aby łatwiej było Ci rozwijać swój biznes i markę w przyszłości. Nie chcesz chyba skończyć na tej liście, prawda? Jeśli właśnie jesteś w trakcie dokonywania wyboru, skorzystaj z wyszukiwarki nazw domen Zyro, aby sprawdzić dostępność i cenę wybranej domeny. Po załatwieniu spraw związanych z nazwą domeny, kolejne kroki na drodze do sukcesu będą już nieco łatwiejsze. 9. Skup się na SEO poza stroną (off-page) Optymalizacja pod kątem wyszukiwarek internetowych (SEO, Search Engine Optimization) jest dobrze znana większości właścicielom stron internetowych. Przemyślane pozycjonowanie jest kluczem do sukcesu. Dobre praktyki SEO przekładają się na większy ruch na stronie, co ostatecznie podnosi jej wartość. Krótko mówiąc, dobre SEO to dobra strona internetowa. Aby w pełni wykorzystać SEO off-page, należy przede wszystkim skupić się na zrozumieniu, czym są te działania optymalizacji poza stroną internetową i w jaki sposób osoby zarządzające witryną stosują je poza nią. Jednym z najlepszych przykładów jest tzw. back-linking. Dzięki temu budujesz reputację swojej marki i dajesz znać wyszukiwarce Google lub innym, że masz stronę o wysokiej jakości. Aby wzmocnić swój profil linków zwrotnych (backlinków), możesz publikować posty gościnne lub po prostu tworzyć treści, do których ludzie będą chętnie linkować. Wskazówka 📝– zastanów się, w jaki sposób Twoje treści odpowiadają na konkretne zapytania, które mogą zadać internauci w wyszukiwarce Google. Jeśli posiadasz sklep internetowy z butami, możesz pisać wnikliwe artykuły na temat najlepszych cech butów zimowych dla specyficznych warunków pogodowych. Można również rozważyć wykorzystanie marketingu afiliacyjnego do wzmocnienia SEO poza stroną. Współpraca z partnerami afiliacyjnymi, którzy tworzą rankingi dla konkretnych produktów lub recenzują produkty w danej niszy, może być świetnym sposobem na zwiększenie reputacji Twojej strony. 10. Nie lekceważ SEO na stronie (on-page SEO) SEO na stronie, znane również jako lokalne SEO, jest praktyką optymalizacji witryny pod kątem SEO na samej stronie internetowej. Obejmuje to słowa kluczowe i ich adaptację, optymalizację treści, tagów, opisów i tytułów stron, adresy URL przyjazne dla SEO, alt teksty obrazów i tak dalej. Obecnie wiele stron internetowych korzysta z różnych narzędzi i usług, aby maksymalnie usprawnić swoje SEO na stronie. Co więcej, im bardziej przejrzysta jest struktura Twojej strony, tym większa szansa, że optymalizacja SEO na stronie będzie skuteczniejsza. Boty indeksujące zwracają uwagę na strony o przejrzystej strukturze, ponieważ łatwiej jest im poruszać się po nich i indeksować ich zawartość dla wyszukiwarek. Zadbaj o porządek w strukturze strona i pilnuj, aby każda strona na Twojej witrynie służyła określonemu celowi. 11. Renomowany hosting stron źródło: Wybór odpowiedniego dostawcy usług hostingowych jest podstawą tworzenia w pełni funkcjonalnej i wydajnej witryny. Dobry dostawca usług hostingowych odpowiada za bezpieczeństwo witryny, a także za to, jak łatwo jest ją prowadzić. Ponieważ hosting jest w istocie podstawowym fundamentem strony, wybierz taki, który oferuje dobry czas dostępności serwera, solidne zabezpieczenia i niezawodne wsparcie klienta (w czasie rzeczywistym), dzięki czemu zawsze uzyskasz szybką pomoc. Wszystkie plany Zyro uwzględniają darmowy hosting w chmurze, dzięki czemu użytkownicy mogą publikować strony internetowe bez konieczności kupowania osobnego planu hostingowego. Dobra strona internetowa charakteryzuje się między innymi łatwością zarządzania. Dlatego też, zwłaszcza jeśli dopiero zaczynasz, radzimy zdecydować się na platformę typu all-inclusive, która obsługuje stabilny hosting i proces tworzenia strony internetowej. Zyro – najłatwiejszy sposób na założenie strony internetowej 12. Aktualne informacje kontaktowe Nieaktualne dane kontaktowe na stronie internetowej to tak jakby nie mieć strony internetowej. Zwłaszcza w przypadku strony firmowej, jeśli nie podasz danych kontaktowych, takich jak numer telefonu adres(y) e-mail i fizyczny adres(y), sprawisz, że Twoja marka będzie postrzegana jako podejrzana, w najlepszym wypadku. Dobry projekt strony internetowej umożliwia łatwe umieszczenie wszystkich konkretnych informacji kontaktowych na dole wszystkich stron, w stopce witryny. Formularz kontaktowy na specjalnej stronie kontaktowej jest również świetnym rozwiązaniem dla większości stron internetowych. Posiadanie osobnej strony, która szczegółowo informuje o tym, jak można skontaktować się z Twoją firmą, umożliwia odwiedzającym dotarcie do Ciebie w łatwy i intuicyjny sposób. Obecność w sieci to coś więcej niż tylko strona www. Dobra strona internetowa nie tylko łączy się z różnymi kontami w mediach społecznościowych, ale również przywiązuje wagę do szczegółów. Aby zbudować silną markę, warto rozważyć użycie swojej domeny jako nazwy użytkownika w mediach społecznościowych, zawsze gdy jest to możliwe. Projekt strony www powinien również nawiązywać do koncepcji wizualnej marki. W ten sposób Twoja strona internetowa i konta w mediach społecznościowych będą wyglądały tak samo, a osoby odwiedzające Twoją stronę na przykład na Facebooku będą mogły bezproblemowo przeglądać jej zawartość. Jeśli na przykład prowadzisz sklep internetowy, rozważ zintegrowanie mediów społecznościowych z Twoją stroną internetową. Dodanie kanału z Instagrama i czatu z Facebooka do Twojej strony internetowej ułatwi potencjalnym klientom możliwość zadawania Ci pytań i lepszego zapoznania się z Twoją marką. Nie pozwól, aby niezwykłe Instagramowe kolaże Twoich produktów pozostały niezauważone. 14. Stworzona z myślą o Twojej niszy Kolejną rzeczą, która składa się na dobrą stronę internetową jest jej funkcjonalność. Bez względu na to, do jakiej niszy skierowana jest Twoja strona internetowa, najważniejsze jest zadbanie o to, aby służyła ona swojemu celowi. Jeśli tworzysz stronę e-commerce, to powinna ona być wyposażona między innymi we wbudowany system przetwarzania płatności, Koszyk zakupów oraz odpowiednie zabezpieczenia gwarantujące bezpieczne płatności. I z drugiej strony, jeśli używasz swojej strony głównie do tworzenia i publikowania treści na blogu, potrzebujesz platformy wyposażonej w dobry edytor tekstu i solidne opcje publikowania. Jednocześnie, firmowa strona internetowa ma za zadanie w prosty sposób przekazać potencjalnym nowym klientom informacje o dostępnych usługach, referencje i dane kontaktowe. Zacznij od zastanowienia się, jakich podstawowych rozwiązań i funkcji potrzebuje Twoja witryna, i wokół tego zbuduj swoje arcydzieło. 15. Zamieść recenzje i opinie Nic tak nie buduje zaufania między Tobą a Twoimi potencjalnymi klientami jak serdeczne referencje od Twoich dotychczasowych Zbieranie szczerych i prawdziwych opinii od klientów jest łatwiejsze niż mogłoby się wydawać. Wystarczy, że zaoferujesz niewielką gratyfikację, np. darmową wysyłkę lub zniżkę na kolejne zamówienie, a zanim się obejrzysz, zdobędziesz wiele cennych informacji zwrotnych. Z dumą umieszczaj wyrazy uznania na swoich stronach docelowych, a słowa krytyki przyjmuj jako wskazówki do pracy i poprawy. W zależności od rodzaju działalności i usług, które oferujesz, możesz poświęcić całą stronę na studia przypadków lub historie sukcesów swoich klientów. W przypadku biznesu e-commerce, wiele platform pozwala użytkownikom zostawiać opinie o produktach na ich stronach. Dzięki temu potencjalni klienci mają łatwiejszy proces zakupowy. Wskazówka 💁 – zachęcaj również do wystawiania komentarzy i opinii na temat swoich produktów w mediach społecznościowych. Dlaczego posiadanie strony internetowej jest ważne? Posiadanie strony internetowej zarówno dla marki, jak i dla osoby prywatnej przynosi wiele korzyści, takich jak: możliwość dotarcia do szerszego grona odbiorców, ułatwienie zaangażowania, większe możliwości marketingowe i sprzedażowe oraz wzrost rozpoznawalności marki. Szacuje się, że niespełna dwie trzecie małych firm posiada strony internetowe. Może się to wydawać sporym odsetkiem, ale w obliczu faktu, że 89% decyzji zakupowych podejmowanych przez klientów jest zależna od wyników wyszukiwania, liczba ta staje się znikoma. Jeśli prowadzisz sklep z produktami lub usługami, brak strony internetowej może ograniczyć Twoje szanse na rozwój biznesu i zwiększenie sprzedaży. Niezależnie od tego, czy prowadzisz biznes internetowy, czy nie, prowadzenie strony reprezentującej Ciebie i Twoją markę może przynieść Ci wiele korzyści. Założenie strony internetowej dla Twojej firmy jest uzasadnione z wielu powodów: Obecność w Internecie — Strona internetowa zapewnia marce większą ekspozycję, zwiększając jej konkurencyjność. Połącz to ze sprytną strategią w mediach społecznościowych i możesz ruszać na podbój cena — Prowadzenie i utrzymanie strony internetowej nie kosztuje wiele, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę korzystne finansowo perspektywy, jakie się zyskuje. Porównaj też cenę wynajmu fizycznej powierzchni handlowej lub do szerszego grona odbiorców przez reklamy — reklamowanie produktów i usług online pozwala dotrzeć do znacznie szerszego grona odbiorców. Dodatkowo możesz czerpać korzyści z podejmowania decyzji marketingowych opartych na dostęp do strony dzięki wyeliminowaniu granic geograficznych i stref czasowych — strona umożliwia dostęp klientom na całym świecie, a Twój sukces nie jest ograniczony granicami społeczność — Strona internetowa umożliwia prostą komunikację za pośrednictwem forów i grup dyskusyjnych, a to buduje zaufanie między klientem a nowych możliwości — posiadanie strony otwiera przed Tobą nowe możliwości, takie jak nawiązanie współpracy, sponsoring, propozycje pracy i inne możliwości marketingu na własną kreatywność — posiadanie strony umożliwia samodzielne projektowanie i opracowywanie treści. Zatem, jeśli jesteś osobą kreatywną, możesz spożytkować na to swoją pasję. Albo podzielić się swoją wiedzą z całym światem. Zyro – najłatwiejszy sposób na założenie strony internetowej Aplikacje mobilne dla diabetyków ułatwiają samodzielne zarządzanie cukrzycą, umożliwiają przesyłanie raportów personelowi medycznemu oraz interakcję między użytkownikiem a personelem medycznym. Rynek aplikacji mobilnych wspierających osoby z cukrzycą rozwija się bardzo dynamicznie, jednakże dostępne dowody dotyczące bezpieczeństwa i skuteczności mobilnych aplikacji zdrowotnych, zwłaszcza w przypadku aplikacji dla diabetyków, są nadal ograniczone. W artykule zawarto przegląd badań oceniających skuteczność aplikacji mobilnych dla diabetyków, jak również przegląd aplikacji do zarządzania cukrzycą, aplikacji żywieniowych oraz wspierających wysiłek fizyczny. Aplikacje mobilne stanowią wyjątkową okazję, aby pomóc pacjentom poprawić przestrzeganie zadań związanych z samodzielnym zarządzaniem cukrzycą, takich jak: regularne przyjmowanie leków i insuliny, częste kontrole glikemii, ścisłe zarządzanie dietą i konsekwentne ćwiczenia. Aplikacje mobilne dla osób z cukrzycą nie tylko ułatwiają codzienne życie pacjenta, ale również umożliwiają przesyłanie informacji zwrotnej personelowi medycznemu oraz interakcję między użytkownikiem a personelem medycznym [1]. Coraz częstsze występowanie cukrzycy w połączeniu z rosnącym globalnym niedoborem pracowników służby zdrowia wymusza konieczność opracowania nowych metod świadczenia opieki diabetologicznej, aby rozszerzyć dostęp do opieki oraz zmniejszyć obciążenie osób chorych na cukrzycę. Powstają propozycje wirtualnych klinik diabetologicznych, w których komunikacja między pacjentem a pracownikami medycznymi byłaby prowadzona za pomocą aplikacji medycznych. Znaczenie korzystania z telezdrowia i technologii cyfrowej w opiece nad pacjentem z cukrzycą staje się szczególnie istotne w kontekście globalnej pandemii koronawirusa SARS-CoV-2 [2]. Wobec rosnącego rynku aplikacji mobilnych dla osób z cukrzycą opublikowano wspólny raport The European Association for the Study of Diabetes (EASD) oraz The American Diabetes Association (ADA) Diabetes Technology Working Group [3]. W raporcie przeprowadzono analizę korzyści i potencjalne zagrożenia związane ze stosowaniem aplikacji mobilnych. Regularne komunikowanie się z chorymi na cukrzycę i monitorowanie danych dotyczących glikemii daje pracownikom służby zdrowia możliwość monitorowania oraz poprawy jakości opieki i wyników zdrowotnych pacjentów. Dostępność komercyjnych aplikacji do samodzielnego leczenia cukrzycy szybko rośnie, co utrudnia pacjentom i pracownikom medycznym dostęp do informacji o opcjach aplikacji. Personel medyczny powinien być stale szkolony, aby być na bieżąco z rynkiem aplikacji cyfrowych dla diabetyków. Potencjalnie wątpliwe dane i/lub opinia medyczna z mobilnej aplikacji medycznej mogą być niezgodne z wytycznymi klinicznymi dotyczącymi leczenia cukrzycy u danego pacjenta. Niewielka liczba dostępnych aplikacji bazuje na dowodach naukowych i ma znak jakości (zatwierdzenie Food and Drug Administration – FDA lub oznakowanie CE – Conformité Européenne) [4]. Działanie większości aplikacji mobilnych nie zostało zbadane w badaniach z randomizacją, na co wpływa szereg czynników:POLECAMY produkt nigdy nie jest „zamrażany” w czasie jak lek - twórcy programów stale ulepszają swoje aplikacje, nawet trzymiesięczne badanie z randomizacją będzie prawdopodobnie obejmowało co najmniej dwa lata od koncepcji do publikacji, co jest zbyt długim okresem czasu w szybko rozwijającym się obszarze. Wyniki analizy działania około 370 aplikacji dla diabetyków (2018) wskazują na szereg różnic pomiędzy dostępnymi aplikacjami: wszystkie aplikacje rejestrowały glikemię, większość z nich nie zapewniała wsparcia w podejmowaniu decyzji w czasie rzeczywistym ani edukacji dostosowanej do sytuacji w zakresie samodzielnej regulacji glikemii, około 1/3 aplikacji miała wyznaczone cele i przypomnienia o mierzeniu glikemii i rejestrowaniu HbA1c, około 1/3 aplikacji ostrzegała użytkowników przed hipoglikemią lub hiperglikemią, tylko 10% aplikacji przeszkoliło użytkowników w zakresie zarządzania glikemią [5]. Urządzenia dla diabetyków są coraz częściej łączone bezprzewodowo ze sobą oraz z czytnikami wyświetlającymi dane. Zagrożenia dla dokładnego przepływu informacji i poleceń mogą wpływać na działanie tych urządzeń i narazić ich użytkowników na ryzyko powikłań zdrowotnych. Cyberbezpieczeństwo urządzeń dla diabetyków jest niezbędne do zachowania poufności, integralności i dostępności danych i poleceń [6]. Dane przechowywane w aplikacjach danych zdrowotnych powinny być wystarczająco zaszyfrowane, aby zapobiec atakom hakerskim. Twórcy aplikacji powinni wdrożyć i w pełni ujawniać użytkownikom swoją politykę prywatności oraz umożliwić użytkownikom pełną kontrolę nad danymi, które chcą udostępniać stronom trzecim. Badanie z 2014 r. dotyczące aplikacji dla diabetyków na smartfony z systemem Android wykazało, że te aplikacje rutynowo udostępniały informacje stronom trzecim [7]. W swoim raporcie dotyczącym aplikacji mobilnych EASD/ADA przedstawiła listę zaleceń dla agencji regulacyjnych, firm produkcyjnych, międzynarodowych i krajowych stowarzyszeń zawodowych, instytucji finansujących, naukowców, pracowników służby zdrowia i osób chorych na cukrzycę. Można je podzielić na następujące tematy: bardziej systematyczne i uporządkowane wytyczne dotyczące tworzenia i oceny cyfrowych aplikacji zdrowotnych, poprawa spójności i dostępności raportów bezpieczeństwa oraz dokumentacji aplikacji, większe inwestycje w gromadzenie danych klinicznych w celu dostarczenia dowodów na temat cyfrowych interwencji zdrowotnych, zwiększona dostępność dla wszystkich populacji konsumentów do poufnego i bezpiecznego korzystania z aplikacji mobilnych dla diabetyków, lepsza komunikacja i współpraca między grupami interesariuszy. Przegląd badań oceniających skuteczność aplikacji mobilnych dla diabetyków Metaanaliza badań klinicznych (2018) dotyczących skuteczności aplikacji na telefony komórkowe w modyfikowaniu stylu życia w różnych podtypach cukrzycy wykazała znaczące statystycznie obniżenie średniego poziomu HbA1c jedynie u chorych na cukrzycę typu 2 stosujących aplikacje (–0,48 [95% CI –0,69; –0,28], p < 0,01). W grupie pacjentów z typem 1 cukrzycy krótkoterminowe badania (n = 4) wykazały nieistotne statystycznie obniżenie poziomu HbA1c (–0,09 [95% CI –0,34; 0,15], p = 0,18). Jedynie w jednym długoterminowym badaniu wykazano istotną statystycznie redukcję HbA1c (–0,78 [95% CI –1,30; –0,26], p < 0,01). Metaanaliza oparta na dwóch badaniach oceniających pacjentów ze stanem przedcukrzycowym nie wykazała statystycznie istotnego wpływu stosowania aplikacji mobilnych na HbA1c (–0,03 [95% CI –0,17 do 0,11], p = 0,67). W 12-tygodniowym badaniu oceniano wpływ na HbA1c osób z cukrzycą typu 2 i HbA1c ≥ 7,5% (58 mmol/mol) aplikacji mobilnej z coachingiem prowadzonej przez certyfikowanego edukatora diabetologicznego (One Drop | Mobile and One Drop | Experts, Informed Data Systems, Inc, New York, NY). Aplikacja ułatwiła śledzenie samokontroli cukrzycy oraz zawierała plik z programem edukacji diabetologicznej. Uczestnicy (n = 146) byli w wieku 52±9 lat, z wieloletnią cukrzycą i średnią początkową wartością HbA1c 9,87%±2,0 (84 mmol/mol). U osób, które ukończyły badanie, średnia wartość HbA1c poprawiła się o –0,86% (n = 127). Większą redukcję HbA1c o −0,96% obserwowano wśród pacjentów korzystających z aplikacji oraz programu coachingowego (n = 93). Przegląd systematyczny (2020) analizujący wyniki z istniejących sześciu wcześniejszych metaanaliz dotyczących wpływu aplikacji mobilnych na HbA1c, masę ciała i BMI wykazał ogólny wpływ (–0,79 [95% CI −1,17; −0,42]), co pokazuje łączny korzystny wpływ tych interwencji w zakresie zdrowia. Chociaż skuteczność interwencji różniła się znacznie w zależności od badania, we wszystkich przeglądach systematycznych stwierdzono, że stosowanie aplikacji mobilnych może poprawić stan zdrowia pacjentów w porównaniu ze standardową opieką, zwłaszcza w zakresie kontroli glikemii (od –0,3% do –0,5% zmniejszenie stężenia HbA1c) i redukcji masy ciała (od –1,0 kg do –2,4 kg masy ciała). Metaanaliza (2019) oceniająca skuteczność stosowania aplikacji mobilnych w opiece nad pacjentami z typem 1 cukrzycy w 8 badaniach (602 pacjentów) wykazała statystycznie znaczącą redukcję średniej HbA1c w grupie z interwencją (−0,25 [95% CI − − 0,09], p = 0,003). Wpływ aplikacji mobilnych na redukcję HbA1c był zależny od wieku, rodzaju i czasu trwania interwencji. Nie obserwowano istotnej statystycznie różnicy w wartości HbA1c u osób młodych (−0,05 [95% CI − 0,43, 0,33], p=0,80). Natomiast w grupie dorosłych stosowanie aplikacji mobilnych istotnie statystycznie redukowało HbA1c (−0,29 [95% CI − 0,47, − 0,11], p = 0,001). Wykorzystanie SMS-ów jako interwencji nie wiązało się ze znaczącym spadkiem HbA1c (–0,20 [95% CI – 0,73; 0,32], p = 0,44), natomiast poziomy HbA1c były lepiej kontrolowane przy użyciu aplikacji na telefony komórkowe (–0,25 [95% CI – 0,42, – 0,08], p = 0,003). Wyniki wykazały istotne obniżenie poziomu HbA1c w grupie z interwencjami trwającymi dłużej niż 6 miesięcy (–0,29 [95% CI – 0,46, – 0,11], p = 0,001). W grupie z interwencjami trwającymi krócej niż 6 miesięcy HbA1c nie zmieniła się istotnie (–0,01 [95% CI – 0,44; 0,41], p = 0,95). W badaniu ankietowym ponad połowa respondentów z cukrzycą typu 1 (n = 549) i 1/3 z cukrzycą typu 2 (n = 210) zgłosiła stosowanie aplikacji do samodzielnego monitorowania leczenia. MySugr i aplikacje do ciągłego monitorowania poziomu glukozy, takie jak: Dexcom, Freestyle Libre i Xdrip +, były jednymi z najpopularniejszych aplikacji dla diabetyków. W obu grupach respondentów skumulowany wynik dotyczący zachowań związanych z samoopieką był znacznie wyższy wśród użytkowników aplikacji dla diabetyków (w porównaniu z osobami nieużywającymi aplikacji), a wynik dla trzech indywidualnych elementów samoopieki, a mianowicie monitorowanie stężenia glukozy we krwi, dieta ogólna i aktywność fizyczna, był znacznie wyższy wśród użytkowników aplikacji dla diabetyków niż wśród osób niestosujących. Po uwzględnieniu czynników zakłócających stosowanie aplikacji dla chorych z cukrzycą zwiększyło skumulowany wynik samoopieki o 1,08 (95% CI: 0,46–1,7) jednostek wśród osób z cukrzycą typu 1 oraz o 1,18 (95% CI: 0,26–2,09) jednostek wśród osób z cukrzycą typu 2 [8]. Aplikacje do zarządzania cukrzycą Rynek aplikacji wspierających zarządzanie cukrzycą rozwija się bardzo dynamicznie, co umożliwia wybranie aplikacji bardziej bądź mniej zaawansowanej, odpowiedniej dla potrzeb danego użytkownika. Aplikacje oferują szerokie możliwości skorzystania z funkcji oceniających najważniejsze elementy leczenia cukrzycy, wśród nich analizę glikemii, żywienia, masy ciała, wysiłku fizycznego, kalkulację dawki insuliny oraz edukację zarządzania cukrzycą. Część aplikacji daje również możliwość kontaktu z grupami społecznymi, personelem medycznym czy apteką. Ta funkcja umożliwia przykładowo przesyłanie danych z aplikacji do poradni diabetologicznej w celu omówienia wyników leczenia w czasie teleporady. Dzięki aplikacji możliwa jest realizacja e-recepty w aptece bez wychodzenia z domu. Aplikacje zawierają kalendarz z aktywnościami związanymi z cukrzycą, np. przypominają o wizycie u lekarza. Bardziej zaawansowane aplikacje oferują kontakt z wykwalifikowanym edukatorem, który pomaga w terapii cukrzycy. Część aplikacji jest płatnych lub oferuje płatne pakiety usług. Pewnym ograniczeniem w wyborze aplikacji może być język. Najprostsze aplikacje zawierają elektroniczny dzienniczek samokontroli cukrzycy, do którego można samodzielnie wpisywać glikemię lub przesyłać stężenie glukozy ze współpracujących z aplikacją glukometrów lub urządzeń do pomiaru glikemii za pomocą skanowania (FGM) oraz ciągłego pomiaru glikemii (CGM). Do niektórych aplikacji dane z glukometru są przesyłane automatycznie poprzez połączeniu Bluetooth, inne wymagają zgrania glikemii np. poprzez połączenie glukometru za pomocą kabla z telefonem, na którym jest zainstalowana aplikacja. Aplikacje pomagają użytkownikom analizować glikemię poprzez wizualizację kolorami hipo-, hiper- i normoglikemii, tworzenie wykresów glikemii, szacowanie średnich wartości glikemii, czasu w docelowym zakresie, współczynników oceniających wahania glikemii, HbA1c, wskazują na trendy glikemii oraz wyświetlają podpowiedzi sugerujące możliwe przyczyny nieprawidłowego stężenia glukozy i podpowiadają rozwiązania. Przegląd aplikacji zawierających dzienniczki elektroniczne Jednym z najpopularniejszych dzienniczków elektronicznych wspierających terapię cukrzycy jest aplikacja mySugr. Aplikacja mySugr dostępna jest w uboższej wersji standard oraz w wersji PRO. Aplikacja mySugr Pro jest dostępna bezpłatnie dla osób korzystających z glukometru Accu Chek® Instant. Dane z glukometru przesyłane są poprzez połączenie Bluetooth do aplikacji. mySugr Pro umożliwia monitorowanie glikemii, wpisywanie insuliny i leków, szacowanie HbA1c, monitorowanie węglowodanów i wysiłku fizycznego, wykonywanie zdjęć posiłków oraz posiada funkcję kalkulatora bolusa. Przypomina o pomiarze stężenia glukozy. Umożliwia tworzenie dziennych, tygodniowych i miesięcznych raportów, które można udostępniać lekarzowi. Dzienniczek można synchronizować z aplikacją Health (Zdrowie) i na odwrót. Aplikacja Health gromadzi wszystkie dane zdrowotne i fitness, w tym dane dostarczane z licznika kroków w telefonie, innych aplikacji (treningi, dieta, ciśnienie krwi, glikemia) oraz zewnętrznych urządzeń (opaski sportowe, zegarki, wagi – puls, EKG, analiza składu ciała, analiza snu). Dane do aplikacji Health można też wprowadzać ręcznie. Dzięki synchronizacji różnych aplikacji pacjent gromadzi w jednym miejscu więcej danych dotyczących swojego zdrowia. Dla użytkowników glukometru Accu-Chek Instant dostępna jest również aplikacja Accu-Chek Connect. Aplikacja umożliwia wprowadzanie zdjęć posiłków, umieszczanie notatek dotyczących wielkości posiłku, ilości węglowodanów i kalorii, dawki insuliny, ćwiczeń fizycznych, leków, ciśnienia krwi, masy ciała i stanu zdrowia. Wykresy pomagają w identyfikacji trendów glikemii i wzorców. Za pomocą konta w Accu-Chek Connect Online można udostępnić informacje dotyczące terapii cukrzycy personelowi medycznemu (wiadomość e-mail lub SMS). Aplikacja posiada funkcję kalkulacji dawki insuliny. Ta funkcja musi zostać uaktywniona przez lekarza, który powinien wprowadzić dane konieczne do obliczenia dawki insuliny. Aplikacja Diabdis jest nie tylko elektronicznym dzienniczkiem, ale również pełni funkcję programu edukacyjnego, którego celem jest pomoc w zarządzaniu cukrzycą. Poprzez czat daje możliwość konsultacji ze specjalistami: edukatorem diabetologicznym, lekarzem, dietetykiem i psychologiem. Ponadto Diabdis oferuje opcję opiekuna cukrzycowego, którym jest specjalistą na co dzień współpracującym z pacjentem oraz udostępnia materiały edukacyjne w formie e-booków. Do aplikacji można wpisać posiłki (rodzaj i liczbę), dawkę insuliny, informacje o stresie i dodatkowej chorobie, aktywność fizyczną (rodzaj aktywności, czas trwania, modyfikacja dawki insuliny) oraz niecodzienne zdarzenia. Aplikacja zawiera funkcję kalkulatora wymienników. Apteczka Diabdis gromadzi informacje o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach diety, umożliwia wystawienie e-recepty w ramach telekonsultacji z lekarzem współpracującym z Diabdis oraz zamówienie leków online w wybranej aptece. Aplikacja współpracuje z glukometrami Diagnostic GOLD oraz One Touch Select Plus poprzez korzystanie z glukotransmitera Diabdis. Powszechnie stosowany glukometr CONTOUR PLUS ONE łączy się z aplikacją CONTOUR DIABETES za pomocą Bluetooth. Aplikacja umożliwia zapisywanie diety, aktywności fizycznej, insuliny, leków, dodawanie zdjęć, notek oraz nagrań głosowych. Uwidacznia na jednym ekranie dawki insuliny, przyjmowane węglowodany i glikemie oraz udostępnianie raportu lekarzowi. Przypomina o badaniu glikemii. Ponadto aplikacja pomaga w zidentyfikowaniu trendów glikemii oraz zwiera materiały edukacyjne o potencjalnych przyczynach nieprawidłowych wyników pomagające w regulacji glikemii. Aplikacja forDiabetes: diabetes self-management app umożliwia gromadzenie danych dotyczących glikemii, węglowodanów, wysiłku fizycznego, leków, ciśnienia krwi i masy ciała. Zapewnia automatyczne wprowadzanie danych za pomocą aplikacji innych firm i glukometrów z połączeniem Bluetooth lub NFC, takich jak: Google Fit, Fitbit, glukometry Contour Next ONE i Contour Plus ONE i inne. Dane można również wprowadzać ręcznie. Szacuje HbA1c na podstawie historii stężenia glukozy we krwi. Aplikacja analizuje wszystkie informacje i eksportuje szczegółowe raporty, które można udostępnić lekarzowi. Pozwala ustawić cele dla zakresu glukozy we krwi, dziennej aktywności, dziennego spożycia węglowodanów, ciśnienia tętniczego i masy ciała. Wykresy oparte na zdefiniowanych celach uwidaczniają wyniki leczenia. Aplikacja przypomnienia o pomiarach czy wizytach. Dostępna jest w wielu językach, w tym w języku polskim. Aplikacja Glucose Buddy Diabetes Tracker umożliwia rejestrowanie glikemii, insuliny, leków, posiłków, masy ciała, ciśnienia krwi i HbA1c. Posiada obszerną bazę danych dotyczących produktów spożywczych. Śledzi trendy dotyczące glikemii, insuliny, masy ciała, ciśnienia krwi i HbA1c. Zawiera krokomierz oraz śledzi aktywność fizyczną i może integrować dane Apple Health. Wersja podstawowa jest bezpłatna. Odpłatna wersja premium oferuje bezpłatny dostęp do aplikacji zdrowotnych i fitness, takich jak aplikacja Fitness Buddy do ćwiczeń na siłowni i w domu oraz aplikacja Calorie Mama do automatycznego liczenia kalorii. Korzystając z dzienniczka – diabetes under control, można dowolnie planować swoje codzienne czynności, uwzględniając własny plan posiłków i rodzaj czynności z nimi związanych. Dla każdej z zaplanowanych czynności można ustawić cykliczne przypomnienie. Aplikacja umożliwia rejestrację glikemii, insuliny, leków, posiłku, aktywności fizycznej, ciśnienia oraz wyników badań laboratoryjnych. Możliwa jest analiza danych oraz przesyłanie raportów do pracowników medycznych. Aplikacja dostępna jest w wielu językach, w tym w języku polskim. Diabetes:M to rozbudowana aplikacja, która zawiera dzienniczek samokontroli cukrzycy, w którym można zanotować wartość glikemii, dawki leków, masę ciała, ciśnienie krwi, aktywność fizyczną, posiłek oraz wyniki badań laboratoryjnych. Aplikacja udostępnia bazę produktów spożywczych oraz umożliwia skorzystanie z opcji kalkulatora bolusa insuliny. Analizuje dane zaimportowane z różnych urządzeń, tworzy raporty i przesyła do pracowników medycznych. Przegląd aplikacji żywieniowych Aplikacja MyFitnessPal zawiera bazę danych ponad 6 000 000 produktów ze wszystkich kuchni świata. Skaner kodów kreskowych pozwala skanować kody kreskowe produktu i szukać dopasowania w bazie danych. Aplikacja umożliwia śledzenie wszystkich głównych składników odżywczych, takich jak: kalorie, tłuszcze, białka, węglowodany, cukry, błonnik, cholesterol. Umożliwia dodawanie wielu pozycji, zapisywanie całych posiłków, wprowadzanie własnych przepisów i obliczanie ich wartości odżywczych. Ponadto aplikacja oferuje ponad 350 ćwiczeń fizycznych. Pozwala na śledzenie ćwiczeń kardio i siłowych. Umożliwia tworzenie własnych ćwiczeń. W aplikacji tworzone są spersonalizowane cele bazujące na konkr... Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników. Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się. Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych. Załóż bezpłatne konto Zaloguj się Autorem tekstu jest Jerzy Patraszewski, administrator systemów w Hostersi. Co rusz docierają do nas informacje o atakach hakerskich. Przy tej okazji spece od IT radzą nam, że należy dbać o bezpieczeństwo systemów i danych. Na co konkretnie powinniśmy zwrócić uwagę? Czy polecane testy bezpieczeństwa są skuteczną ochroną przed cyberwłamaniem? W ogromnej większości przypadków hakerzy wykorzystują wciąż znane luki w systemach. Bardzo rzadko zdarzają się włamania przy użyciu jakichś wyrafinowanych metod. W zdecydowanej większości przestępcy wolą polegać na sprawdzonych już „dziurach”, głównie w zachowaniu nas samych – użytkowników sieci Internet. Wyjątkiem są tzw. APT (Advanced Persistant Threat), czyli grupy wysoko wykwalifikowanych i dobrze opłacanych specjalistów od włamań do systemów informatycznych, z reguły sponsorowane przez organizacje rządowe. Mimo, że ich dokonania są bardzo spektakularne (np. ataki na Google'a, RSA, agencje rządowe itd.), to stanowią zaledwie ułamek wszystkich przestępstw. Aby ochronić się przed cyberatakami, wcale nie trzeba być specjalistą od zabezpieczeń IT. W mojej opinii, powszechne stosowanie przez programistów dobrych praktyk bezpiecznego tworzenia kodu, odpowiedzialne podejście administratorów do problemów bezpieczeństwa IT i zdroworozsądkowe podejście do surfowania w Internecie przez użytkowników końcowych – skutecznie i znacząco ograniczyłoby działalność przestępczą. Dobre i bezpieczne praktyki Niestety, rzeczywistość pokazuje, że bezpieczeństwo nie jest na stałe wpisane w proces tworzenia oprogramowania. Traktowane jest po macoszemu, jako zbędny etap finalizacji projektu, gdyż nie przynosi bezpośredniego zysku dla programisty, a angażuje dodatkowe zasoby i wpływa na termin realizacji zlecenia. Z kolei grzechem głównym administratorów jest nie przywiązywanie wagi do danych przechowywanych w ramach zarządzanych przez nich zasobów. Zbyt często da się słyszeć opinie w stylu: „Włamania to się zdarzają jakimś bankom! U mnie nie ma nic co, by mogło hakera zainteresować!”. W rezultacie nie ma żadnych polityk zabezpieczania systemów, czy chociażby ich aktualizacji. Czynności administracyjne wykonywane są „ad-hoc” – jak się komuś coś przypomni, a nie są częścią sformalizowanego procesu utrzymania infrastruktury. Wreszcie użytkownicy końcowi – niby „nie techniczni”. Uważam jednak, że przy obecnym poziomie informatyzacji społeczeństwa, każdy posiada przynajmniej elementarną wiedzę komputerową. Zupełnie nieodpowiedzialne i niezrozumiałe są więc dla mnie praktyki wyłączania automatycznych aktualizacji systemów, brak antywirusa, klikanie „OK” na każdym wyskakującym okienku, czytanie i (co gorsza!) odpowiadanie na wiadomości typu spam. Bezkrytyczne ściąganie oprogramowania z Sieci również nie jest najlepszą praktykę. A jak już ktoś decyduje się na „piracenie”, to przynajmniej niech przeskanuje pobrane pliki programem antywirusowym. Podsumowując, akceptowalny poziom zabezpieczeń może zostać osiągnięty bez specjalnych umiejętności technicznych. W przypadku użytkowników „domowych” wystarczy wykazać odrobinę zainteresowania tą tematyką, a w przypadku „profesjonalistów” – zagadnienia bezpieczeństwa należy wpisać jako obowiązkowy element procesów codziennych czynności. Badaj stan bezpieczeństwa Bezpieczeństwo jest ciągłym procesem, który musi podlegać ciągłej weryfikacji. Coś co jest dzisiaj bezpieczne, jutro może okazać się „dziurawe”… I umiejętnie wykorzystują to hakerzy. Stąd warto regularnie badać użytkowane przez nas systemy pod kątem ich podatności na ataki. Wcale nie trzeba być specjalistą w tej dziedzinie, bo obecnie dostępnych jest wiele narzędzi (darmowych i płatnych) potrafiących wykonać skanowanie aplikacji i usług systemowych pod kątem występowania znanych podatności. Narzędzia te umożliwiają samodzielne wykonanie podstawowego testu bezpieczeństwa, przy relatywnie niewielkiej wiedzy technicznej. Jeśli jednak od stopnia zabezpieczenia ma zależeć nasze „być albo nie być” (np. jeśli prowadzimy sklep internetowy, chcemy zachować poufność danych klientów lub kontrahentów, albo też zobligowani jesteśmy do ochrony danych przepisami prawa), to musimy pamiętać, że test bezpieczeństwa wykonany za pomocą gotowych narzędzi jest absolutnie niewystarczający. Nie wyobrażam sobie profesjonalnych testów bezpieczeństwa bez kompleksowego zrozumienia różnych dziedzin technologii informacyjnych. Wykonane amatorsko testy są jak najbardziej przydatne do zastosowań „domowych” i potrafią wskazać ewidentne błędy z gatunku „low-hanging fruit”, nie zastąpią one serii testów wykonywanych kompleksowo przez zawodowego pen-testera. „Czarna skrzynka” Zasadniczo wyróżniamy dwa typy profesjonalnych testów bezpieczeństwa. Pierwszy to „black-box”, charakteryzujący się tym, że przed rozpoczęciem swoich prac tester nie posiada wiedzy dotyczącej analizowanego systemu. Zazwyczaj otrzymuje jedynie nazwę firmy lub zakres adresów IP. Test taki symuluje typowe działania hakera, nie znającego środowiska (systemów operacyjnych, działających w systemie usług i aplikacji, topologii sieci itp.). „Czarna skrzynka” jest więc najbardziej skutecznym i efektywnym rodzajem profesjonalnego testu bezpieczeństwa. Drugim typem są testy „white-box”, gdzie atakujący (tester) otrzymuje szczegółowe informacje dotyczące badanego systemu (np. modele urządzeń sieciowych, wersje serwerów webowych, aplikacji, systemów operacyjnych, rodzaje baz danych, typy zastosowanych ścian ogniowych itp.). Ten typ testów pozwala na przeprowadzenie ataku odzwierciedlającego czynności wykonywane przez napastnika posiadającego szeroką wiedzę na temat celu ataku (np. Advanced Persistant Threat, włamania dokonywane przez byłych pracowników itp.). Standardowo test penetracyjny składa się z kilku etapów. Niezależnie od posiadanej wiedzy (a więc rodzaju testu), pierwszą czynnością jest zgromadzenie i analiza informacji dotyczących celu ataku. Etap nazywany rekonesansem powinien dostarczyć maksimum informacji pozwalających na precyzyjne wykonanie dalszych czynności. Możliwe jest uzyskanie adresów IP, domen, schematów nazywania hostów (na podstawie zapytań DNS), serwerów poczty, schematów adresów mailowych itp. Niejednokrotnie już na tym etapie można określić precyzyjnie poufne informacje. Przykładowo, jeśli na podstawie zapytania do Google'a zostanie zwrócony nam dokument Word zawierający w metadanych ścieżkę „C:\Documents and Settings\jannow\Desktop\...”, to tylko z tej informacji możemy wywnioskować, że na stacji klienckiej używany jest system Windows, najprawdopodobniej w wersji XP oraz znamy już jeden login („jannow”). Badanie w kilku etapach W kolejnym kroku następuje próba identyfikacji aplikacji, usług i systemów operacyjnych – tzw. fingerprinting lub footprinting. Stosowane są różne techniki pasywne i aktywne. Następnie wykonywane jest mapowania sieci, którego efektem jest kompleksowa informacja dotycząca firewalli, urządzeń sieciowych, systemów IDS, stosowanej adresacji IP, topologii sieci oraz informacji o dostawcach usług internetowych (ISP). Następną fazą testów bezpieczeństwa jest skanowanie portów i identyfikacja usług oraz próba ominięcia zabezpieczeń firewalla. Kiedy już tester uzyska dostęp do systemu, może rozpocząć zautomatyzowane badanie, którego celem jest zidentyfikowanie i zweryfikowanie słabości, nieprawidłowych konfiguracji i podatności związanych z badanym systemem. Automatyzacja tego procesu pozwala na efektywne czasowo przeprowadzenie testów, których wykonanie w sposób manualny byłoby niemożliwe z uwagi na ilość znanych luk (przykładowo, dla samego serwera Apache znanych jest 213 podatności, wg CVE-Mitre). Kolejną, i jednocześnie najważniejszą, fazą testów bezpieczeństwa jest wykonywanie prób wykorzystania znalezionych podatności. To właśnie teraz odbywają się próby użycia publicznie znanych, własnych lub zmodyfikowanych „exploitów” na uprzedniozidentyfikowanych usługach. Również teraz badane jest bezpieczeństwo aplikacji webowych – ataki XSS (Cross-Site Scripting), CSRF (Cross Site Request Forgery), SQL Injection czy MiTM (Man-in The-Middle) itp. Celem jest uzyskanie dostępu do atakowanego systemu, ujawnienie ukrytych lub poufnych informacji, przejęcie kontroli nad domeną (tzw. domain hijacking) czy webową częścią systemu. Udane przeprowadzenie tej fazy może otworzyć dostęp w głąb infrastruktury, aż w końcu atakujący (tester) przejmuje całkowitą kontrolę nad systemem. Ważne, nie tylko dla IT Zwieńczeniem testów bezpieczeństwa jest raport, w którym opisane zostaną wszystkie wykryte podatności systemu na ataki (luki bezpieczeństwa), często wzbogacone o zalecenia bezpieczeństwa. Ważną częścią raportu powinna być również ocena wpływu ujawnionych nieprawidłowości na działalność biznesową – czyli określenie stopnia ryzyka biznesowego, w przypadku ataku wykorzystującego wykrytą „dziurę” w systemie. Kompleksowe przeprowadzenie testów bezpieczeństwa jest procesem dość złożonym. Pen-tester musi wykazać się szeroką wiedzą na temat każdego aspektu szeroko rozumianego bezpieczeństwa IT. Można oczywiście skupić się na wybranym fragmencie, badając przykładowo wyłącznie bezpieczeństwo aplikacji webowych, jednak trzeba mieć świadomość ograniczeń wynikających z takiej decyzji. System IT to złożone środowisko, w którym zachodzą skomplikowane interakcje pomiędzy jego poszczególnymi elementami. Systemy kontroli dostępu, kryptografia, telekomunikacja i sieciowość, aplikacje i procesy ich tworzenia, architektura systemów czy bezpieczeństwo fizyczne przeplatają się z procesami biznesowymi, zarządzaniem ryzykiem i ciągłością działania oraz obowiązującymi regulacjami prawnymi. Pen-tester powinien mieć świadomość i odpowiednią wiedzę pozwalającą na oszacowanie wpływu potencjalnych luk w bezpieczeństwie pojedynczego elementu na cały ten organizm. AUTOR: Jerzy sm0q Patraszewski, Hostersi Certyfikowany specjalista bezpieczeństwa systemów informatycznych (CISSP, administrator systemów w Hostersi Sp. z Foto

jak zapobiec atakom hakerskim